به گزارش فرهنگ ایثار، دکتر سیدعبدالحمید ضیایی دکترای فلسفه غرب از دانشگاه سوربن پاریس، دارنده مدال طلایی المپیاد ادبی 1374 و فارغ‌التحصیل حقوق قضایی و ادبیات از دانشگاه تهران و علامه طباطبایی است ارائه مقالات متعدد پژوهشی و علمی در جلسات، کنفرانس‌ها و سمینارهای خارجی و داخلی، تاکنون چند عنوان کتاب از دکتر ضیایی منتشر شده که از آن جمله می‌توان به کتابهای در غیاب تبارشناسی اندیشه‌های الحادی در عصر مدرنیته، جامعه‌شناسی تحریفات عاشورا، نگرش انتقادی به ادبیات عاشورا و ... اشاره کرد .

گفتگو با دکتر ضیایی در ذیل می‌آید:

جناب آقای دکتر ضیایی لطفاً بفرمایید ایثار از منظر شما چه تعریفی دارد؟
مفهوم ایثار یکی از مفاهیم بنیادین علوم انسانی، بویژه فلسفه اخلاق است که می‌توان رویکردهای متفاوتی به آن داشت . هم رویکرد معرفت شناسانه و هم رویکرد ایدئولوژیک و دینی . در نگاه معرفت‌شناختی می‌توان ایثار را یک مفهوم نظری (theoric Term) دانست که عام و جهانشمول بوده و اختصاص به فرقه یا اجتماع خاصی نداشته و در باب همه جوامع ساری و جاری است. به طور کلی می‌توان ایثار را نوعی کنش دیگر‌خواهانه (اعم از دینی، انسانی یا ملی) و عبور از منافع شخصی به خاطر حفظ مصالح دیگری / دیگران قلمداد کرد. مهمترین خصیصة مفهوم ایثار، باور معطوف به عمل است . یعنی ابتدا در ساخت آگاهی فرد / اجتماع نوعی دگرگونی استعلایی پدید می‌آید و سپس این تحول به عرصه فعل و عمل فردی، جمعی راه یافته و در آن نهادینه می‌شود.

ایثارگران چه کسانی هستند؟
اگر ایثار را همان عمل دیگر‌خواهانه بدانیم دایره شمول ایثارگران نیز بسیار گسترده خواهد بود به عبارت دیگر، حتی تحول سوبژکتیو و ذهنی فرد نسبت به ترجیح شیئی یا فرد یا عقیده‌ای برخود نیز عملی ایثارگرانه خواهد بود، ولو این که تحقق عینی پیدا نکند . اما در رویکرد ایدئولوژیک که نسبت آن با نگاه کلان معرفت شناختی و وجود شناختی، عموم و خصوص مطلق است ایثارگر به کسی اطلاق می‌شود که به خاطر باور یا عقیده‌ای خاص (که بیشتر صبغه دینی و متافیزیکی دارد.) از جان و منافع خود صرف‌نظر و عبور کند. دائره شمول ایثارگری در کشور ما نیز با توجه به وقایع‌اتفاقیه درصدر انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی تعریف و تبیین می‌شود.

اگر روحیه ایثارگری در یک جامعه حذف شود چه اتفاقی می‌افتد؟
پاسخ به این پرسش، با توجه به تیپولوژی جوامع سنتی - صنعتی متفاوت خواهد بود. به عنوان نمونه در جامعه‌ای که شیوة حاکمیت و اقتصاد، آن سرمایه‌داری متآخر و لیبرالیستی است مفهوم ایثار چندان جایگاهی ندارد و البته این مسأله مشکل چندانی را هم ایجاد نمی‌کند. نظام سرمایه‌داری در ذات خود مستلزم و متضمن نوعی فردگرایی است که نقطه مقابل مفهوم ایثار است. امروزه شتاب جامعه ما در حرکت به سوی سرمایه‌داری نیز در تضعیف روحیة ایثار و تاثیرگذار است.

چگونه می‌توانیم این روحیه را در جامعه تقویت کنیم؟
تقویت روحیه ایثار در جامعه نیازمند توجه به عوامل ایجابی و موانع سلبی است . با وجود سیاست تعدیل و تثبیت اقتصادی پاره‌ای از دولت‌ها و ترویج مصرف‌گرایی در رسانه‌های جمعی (اعم از دیداری و شنیداری و مکتوب)، نمی‌توان چشم امیدی به بقای روحیه ایثار در جامعه داشت اما به نظر می‌رسد که ایثار و ایثارگران نیازمند تکریم هستند.

تکریم یعنی چه؟
منظور از تکریم یعنی حرمت نهادن به مفهوم ایثار به عنوان یک مفهوم کلان انسانی و پرهیز از حصر و تقید آن در زنجیرة نظر و کنش ایدئولوژیک است. علاوه بر آن نکوداشت و اهتمام به رفع مسائل و مشکلات ایثارگران بی چون و چرا و بی‌وقفه است.

تکریم جامعه ایثارگری چگونه باید انجام شود تا اجتماعی مستقل و مجزایی از ایشان پدید نیاید؟
متاسفانه در جامعه ما ابتدا در رسانه‌ها بحث تکریم (ولو اندک) به جامعه ایثارگران را مطرح می‌کنند و با این حساب نوعی واکنش و حساسیت در سایر اقشار و افراد ایجاد می‌کنند و بعد هم بدون آنکه به این حرف‌ها و شعارها جامة عمل بپوشد به دست فراموشی سپرده می‌شود. تکریم ایثارگران چه از مقوله حق باشد چه از مقوله لطف و حتی اگر آن را صدقه هم بدانیم باید بدون هیاهو و تبلیغات انجام گیرد. نباید کرامت معنوی خانواده‌های ایثارگران به خاطر تکریم مادی (آن هم بسیار ناچیز) به مسلح برده شود و قربانی خودخواهی و شهرت‌طلبی برخی از مسئولان ذیربط گردند.
نکته آخر این که به جای تصویب انواع و اقسام قوانین، آئین‌نامه‌ها و بخشنامه‌های رنگارنگ و درگیرکردن سازمان‌های مختلف، بهتر است معادل‌سازی هزینه‌ای شده و به جای قیمومت دولت. امور مرتبط با ایثارگران به خود آنان سپرده شود تا هم شأن ایثارگران حفظ شود و هم مرزبندی‌های کاذب و حساسیت‌زا در جامعه ایجاد نشود.

با توجه به تحقیقاتی که تاکنون داشته‌اید، مبحث تکریم در جوامع مختلف چگونه انجام می‌شود؟
به نظر می‌رسد که بهتر باشد به جای شعار دادن و اعتنا و اتکا به تبلیغات و کنفرانس‌ها و سمینارهای بی‌نتیجه، مطالعه دقیقی در کیفیت خدمات‌رسانی سایر دولت‌ها و سازمان‌های بین‌المللی به خانواده‌های قربانیان و بازماندگان جنگ‌ها انجام شود.
قطعاً تبیین و تعبیه یک نظام و سیستم خدمات‌رسانی عملگرا ( Practic) و کارآمد، مستلزم تأمل در تجارب دیگران و عبرت‌آموزی از حسنات و امتیازات آنان خواهد بود.
به عقیدة اینجانب، میزان خدمات‌رسانی به خانواده‌های قربانیان جنگ در سایر کشورها بسیار چشمگیر و شگفتی‌آور است. عرضة خدمات در بعضی از کشورها به تمام امور و حوائج انسانی تسری داده شده است و این کشورها در تجلیل مادی و معنوی از خانواده‌های قربانیان و بازماندگان جنگ در حوزه‌هایی مثل مسکن، مسائل درمانی، آموزشی، اشتغال و کاریابی، حقوق و مزایا، تعاون و امور اجتماعی، پرورش و فوق برنامه و... سنگ تمام گذاشته‌اند . در کشورهایی مقل فرانسه، هند، کانادا، پاکستان و کرة جنوبی به خانواده‌های مزبور، واحدهای مسکونی به طور رایگان واگذار می‌شود. خدمات‌رسانی به معلولان جنگی و خانواده‌های قربانیان جنگ نیز در کشورهایی مثل فرانسه، کانادا و کوبا کاملاً رایگان است. در حوزه اشتغال و کاریابی نیر به عنوان نمونه معادن روباز و سطحی در کشور کانادا به معلولین و خانواده‌های قربانیان جنگ واگذار می‌شود. در هند، جهت کار و تولید در بخش کشاورزی به آنها زمین واگذار می‌شود و در کرة جنوبی، دوایر تابعة دولت موظف‌اند 20% از نیروی انسانی موردنیاز خود را از ایثارگران ملی و خانواده‌های آنان انتخاب کنند.
وام خرید زمین کشاورزی با بازپرداخت 10 ساله و بهرة 5% یا بعضاً بدون بهره، وام بازرگانی با پرداخت 7 ساله و وام حوادث مترقبه با پرداخت سه سالة بدون بهره واگذار می‌شود.
در خصوص حقوق و مستمری به عنوان نمونه می‌توان به کشور فرانسه اشاره کرد. به همسران، فرزندان و فرزند خواندگان و والدین قربانیان جنگ حقوق و مستمری تعلق می‌گیرد. بازنشستگان جنگ نیز مشمول این قاعده‌اند. نظامیان معلول و خانواده‌های قربانیان غیرنظامی نیز در این کشور مورد تکریم و پرداخت مستمری قرار می‌گیرند.

بعضاً افراد ایثارگر یا خانواده‌های آنها به سبب تکریم و حمایتی که از آنان می‌شود دچار مشکل شده یا به عبارت دیگر تکریم این افراد باعث ایجاد تنش بین آنان با سایر اقشار می‌شود. به نظر شما علت این تنش چیست و چگونه باید آن را برطرف کرد؟
برای پاسخ به این پرسش، لازم است یک توضیح روانشناسانه داده شود. از دیدگاه روانشناسان، آدمیان دوگونه نیاز دارند . نیازهای ابتدایی و نیازهای متعالی . نیازهای ابتدایی یا بدیهی شامل نیاز به شغل، امنیت، مسکن، توالد و تناسل و ... را شامل می‌شود و نیازهای متعالی مشتمل بر نیاز به اخلاق و عشق و پرستش و ایثار و ... است . به اجماع روانشناسان، آدمی، بدون عبور از نیازهای ابتدایی، به هیچ وجه نمی‌تواند به ساحت نیازهای متعالی گام بنهد . به عبارت ساده‌تر، انسانهایی که سخن گفتن از اخلاق و مفاهیم والای اخلاقی برای فرد گرسنه، بلاتأثیر و بیهوده است. در جوامعی که نیازهای ابتدایی برآورده نشده است حتی خداوند هم در چنبرة معیشت بندگان گرفتار می‌شود و تصویر ذهنی آدمیان، نه یک تصویر الوهی و منزه عرفانی بلکه خدایی روزی‌دهنده و رزاق است. شاید یکی از دلایل حساسیت برانگیزی تکریم از گروهی خاص در جامعه ما این است که شکاف‌های طبقاتی و اقتصادی عمیقی بین سطوح مختلف جامعه برقرار است و فقر بالسویه تقسیم نشده است (که تقسیم بالسویه فقر هم نوعی عدالت است). خدماتی که امروزه سازمان‌ها ونهادهای حمایتی (از قبیل بنیادشهید و کمیته امداد، سازمان بهزیستی، هلال‌احمر، تامین اجتماعی و ....) ارائه می‌دهند. در بسیاری از کشورهای پیشرفته، خدمات عمومی است که کل جامعه را پوشش می‌دهد و منحصر به گروهی خاص نیست. باید کوشش شود تا همه افراد جامعه از این حقوق حقه خود برخوردار شوند. با این توصیف، هیچ قشری، در عین برخورداری ازخدمات عمومی، حق و توان اعتراض به اعطای امتیازات ویژه به گروهی را نمی‌یابد و شعارها و تلاش دولت اخیر در بسط عدالت اجتماعی، می‌تواند زمینه‌ساز تعمیم خدمات به نحو یکسان برای تمام اقشار و گروه‌های اجتماعی باشد. با حل و رفع نیازهای ابتدایی، می‌توان سازمان‌ها وبنیادهای مزبور را به سمتی سوق داد که بر اساس آن تکریم و تجلیل جدی‌تر از ایثارگران در ابعاد فرهنگی به عمل آید. والا بدون عبور از سنگلاخ حوائج بدیهی انسان‌ها، مبانی تئوریک تراشیدن، آب در هاون کوبیدن است.
به عنوان مثال یکی از موارد تنش‌زا در جامعة ما بحث تخصیص سهمیه ورود به دانشگاه به جانبازان، آزادگان و خانواده‌های شاهد است. دلیل این امر را مضاعف بر نابسامانی‌های کنکور ورودی و پریشانی نظام سنجش در ایران، باید به ناآگاهی از وضعیت سایر  کشورها ارجاع داد. به عنوان نمونه، در کشور فرانسه، کلیه‌ هزینه‌های مربوط به آموزش‌های فنی و حرفه‌ای و کارآموزی معلولان جنگ و فرزندان و خانواده‌های قربانیان جنگ پرداخت می‌شود.
در کشور هند، فرزندان قربانیان جنگ، با امتیازات و تسهیلات فراوان به دانشکده‌های فنی، مهندسی و پزشکی (به منظور انجام تحصیلات تکمیلی) فرستاده می‌شوند . در پاکستان به فرزندان افراد از کارافتاده جنگی، سهمیة پذیرش در دانشگاه تعلق می‌گیرد. در کره جنوبی، کمک هزینه آموزشی به دانش‌آموزان و بورسیه دانشجویی به واجدین شرایط تحصیلات آکادمیک پرداخت می‌شود. همچنین در این کشور، ایثارگران ملی، همسران و فرزندان قربانیان، از پرداخت شهریه ورودی و سایر هزینه‌های تحصیلی(متوسطه و دانشگاه) معاف هستند. ضمناً بورسیه تحصیل خارج از کشور، در صورت احراز شرایط پرداخت می‌گردد. در بقیه کشورهایی که سابقة جنگ را در حافظة تاریخی خود دارند، نیز این قوانین و تسهیلات قانونی مشاهده می‌شود.

چشم‌انداز تکریم ایثارگران در آیندة ایران چگونه است و به چه نتایجی منجر می‌شود؟
تکریم از ایثارگران، گرامیداشت ایثار به عنوان یک کرامت انسانی است. ما بیشتر نیاز داریم که ایثار را به عنوان یک مفهوم والای انسانی مطرح کنیم تا یک مفهوم دینی . ایثار و آزادگی در فلسفه های اخلاقی و فرااخلاق، یک پارا دایم جدی و تأمل‌برانگیز به شمار می‌رود. بخصوص در فلسفه اگزیستانسیالیسم که بحث موقعیت های حدی و مرزی مطرح است. و «خشونت عشق» را به عنوان یک امر دلپذیر اخلاقی در برابر «خشونت نفرت» طرح می‌کنند، اعتبار مقوله ایثار مشخص می‌شود. باید علاوه بر این که ما مبناهای نظری مفهوم ایثار و شهادت را ایضاح و تبیین می‌کنیم، حتماً در بعد عملی نیز به تکریم ایثارگران بپردازیم. شهدا و ایثارگران، به هیچ واسطه در شأن تکریم قرار دارند و نیازی به تکریم ما ندارند (ما تکریم خانواده‌ها و بازماندگان آنها هم نشان می‌دهد که فعالیت‌ها و امور ایثارگرانه، مأجور و مشکور است و هم تضمین‌کنندة امنیت ملی در برابر مخاطرات و حوادث پیش‌بینی پذیر آینده است.
اگر ایثار مورد تجلیل واقع نشود و ایثارگران قدر ببینند و بر صدر نشینند، در حوادث متأخر نمی‌توان چشم امید به هیچ یاری و فداکاری دوخت. تکریم خانواده‌های شاهد و ایثارگر نباید محدود به تجلیل لفظی و زبانی باشد، باید ازکنفرانس‌ها، سمینارها و حرف‌زدن‌ها و شعار‌دادن‌های بیهوده بکاهیم و بر ارتقاء توانمندی‌های ایثارگران در ابعاد مختلف بیافزاییم. فراموش نشود که منظور‌من از خدمات‌رسانی، صرفاً تزریق حمایت و خدمات مادی و معیشتی نیست که این کار جزو وظائف بدیهی و ابتدایی هر حکومت بوده و نیاز به سازمان‌های عریض و طویل دولتی ندارد. منظور این است که مثلاً در حوزة آموزش عالی و تحصیلات آکادمیک، به جای تزریق سهمیه که توالی فاسده و برچسب و انگ تبعیض را با خود همراه می‌آورد، کوشش شود که توانمندی‌های علمی ایثارگران و خانواده‌های آنان افزایش یابد و زمینه‌های لازم برای ارتقاء آنان فراهم شود. بی‌شک خیر و صلاح مردم و دولت ما هم در همین خواهد بود.