رضا شریفی - عضو هيئت علمي دانشگاه امام حسين (ع)-

همكار اصلی: محبوبه حيدری

ناظر علمی: آقاي عليرضا پيرخايفی

معاونت پژوهش و تبليغات بنياد شهيد انقلاب اسلامي (اداره كل مطالعات و تحقيقات گروه پژوهش‌های راهبردی و بنیادی )

سال 1382

تحقیق حاضر به منظور بررسی موانع ترویج ارزش‌های منبعث از فرهنگ ایثار و شهادت در جامعه و بررسی راهكارهای ترويج اين ارزش‌ها به اجرا در آمد. در اين پژوهش با استفاده از يك طرح زمينه‌يابي موانع فردي، خانوادگي، گروهي و اجتماعي در گرايش نسل جوان به سه ارزش مهم منبعث از فرهنگ ايثار و شهادت شامل گرايش نسل جوان به كمك ديگران، گرايش به نماز و رابطه با خداوند و گرايش به توجه و حساسيت نسبت به سرنوشت كشور براساس ديدگاه‌هاي حدود 1000 نفر از افراد سنين 17 تا 30 سال شاغل به تحصيل در مدارس آموزش و پرورش و مركز آموزش عالي كشور در شهر تهران به كمك پرسشنامه محقق ساخته مورد مطالعه قرار گرفت. اين طرح مانند ساير طرح‌ها مشتمل بر 5 فصل مي‌باشد:

فصل اول: كليات پژوهش

بيان مسأله: بدون شك يكي از عوامل پيروزی انقلاب اسلامی به رهبری حضرت امام (ره) و به عبارتی بهتر يكي از بهترين دستاوردهای مهم اين انقلاب، ايجاد تحول عميق ارزشی و فرهنگي در جامعه ايران بود.

از آنجائي كه نظام مقدس جمهوري اسلامي همواره در معرض تهديدات داخلي و خارجي به ويژه در زمينه‌هاي فرهنگي قرار دارد رشد و توسعه ارزش‌هاي منبعث از فرهنگ ايثار و شهادت مي‌تواند در جامعه با ارزش‌هاي تحميلي از تهاجم فرهنگ بيگانه ضمن گسترش ارزش‌ها و فرهنگ‌هاي سازنده و مثبت در جامعه آينده انقلاب را نيز بيمه نمايد.

مطالعه حاضر سعي دارد با توجه به كاستي‌هاي موجود در شناسايي و تبيين موانع رشد و توسعه ارزش‌هاي منبعث از فرهنگ ايثار و شهادت، به سؤال‌هاي اساسي مطرح در خصوص ميزان تأثير موانع فردي، خانوادگي، گروهي و اجتماعي در توسعه و ترويج ارزش‌هاي منبعث از فرهنگ ايثار و شهادت پاسخ دهد و راهكارهاي مطرح در ترويج اين ارزش‌ها را مورد بررسي و پژوهش قرار دهد.

در اهميت و ضرورت موضوع آمده است كه ارزش‌ها از جمله مفاهيم دانش و ادبيات بشري محسوب مي‌شود كه علي‌رغم رشد و تخصصي شدن علوم بشري هنوز نمي‌توان آن را به يك حوزه علمي خاص نسبت داد. تحول ارزش‌ها نيز به همين مقياس منحصر به جامعه و يا مليت خاصي نيست. امروزه اكثر جوامع هر يك به نوع خاصي با اين موضوع دست به گريبان هستند با ملاحظه سابقه و گستره‌ي موضوع ارزش‌ها و تحول آن به ابعاد نظري و كاربردي دانش بشري بدون شك صرف مطالعه و بررسي علمي و پژوهش ارزش‌ها از اهميت و ارزش ويژه‌اي برخوردار است و اين امر يكي از ويژگي‌هاي مهم تحقيق حاضر تلقي مي‌گردد.

 سوگيري اين مطالعه به سمت ارزش‌هاي انقلاب اسلامي و يا به عبارتي مهم‌تر از ارزش‌هاي معنوي است كه از جمله موارد اهميت و ضرورت آن محسوب مي‌شود.

علي‌رغم وجود برخي مباحث ديگر در توجيه اهميت و ضرورت طرح حاضر به ذكر اين نكته سنجيده مي‌شود كه اثربخشي و موفقيت طرح ترويج فرهنگ ايثار و شهادت در برنامه توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلامي و ايفاي نقش سازمان‌هاي ذيربط به ويژه دستگاه كارفرماي اين طرح به شدت متكي بر نتايج مطالعات پژوهشي در موضوع مي‌باشد.

اهداف

با توجه به مطالب مطرح در بيان مسأله در اين پژوهش، اهداف اساسي ذيل پيگيري مي‌شود:

1-     بررسي و شناسايي موانع ترويج ارزش‌هاي منبعث از فرهنگ ايثار و شهادت در جامعه.

2-     بررسي و ارائه راهكارهاي مقابله اصولي با موانع ترويج ارزش‌هاي منبعث از فرهنگ ايثار و شهادت در جامعه.

3-  آگاهي از ايده‌هاي نسل جوان در شناسايي موانع ترويج ارزش‌هاي منبعث از فرهنگ ايثار و شهادت در جامعه.

سؤالات اساسي پژوهش

1-     موانع فردي تا چه ميزان مانع از گرايش‌هاي افراد به ارزش‌هاي منبعث از فرهنگ ايثار و شهادت مي‌شود.

2-     موانع خانوادگي تا چه ميزان مانع از گرايش‌هاي افراد به ارزش‌هاي منبعث از فرهنگ ايثار و شهادت مي‌شود.

3-     موانع گروهي تا چه ميزان مانع از گرايش‌هاي افراد به ارزش‌هاي منبعث از فرهنگ ايثار و شهادت مي‌شود.

4-     موانع اجتماعي تا چه ميزان مانع از گرايش‌هاي افراد به ارزش‌هاي منبعث از فرهنگ ايثار و شهادت مي‌شود.

5-     راهكارهاي اصولي مقابله با موانع ترويج ارزش‌هاي منبعث از فرهنگ ايثار و شهادت در جامعه كدام است؟

تعريف مفاهيم پژوهش

در تعريف نظري مفاهيم ارزشبي مطرح در اين پژوهش تنوعي از ديدگاه‌ها ملاحظه مي‌شود. مفاهيم و متغيرهاي مطرح در پژوهش عبارتند از: ايثار، شهادت، ارزش‌هاي منبعث از فرهنگ ايثار و شهادت، موانع مرتبط با ويژگي‌هاي فردي يا موانع فردي، موانع مرتبط با ويژگي‌هاي خانوادگي و يا موانع خانوادگي، موانع مرتبط با گروه همسال يا موانع گروهي، موانع مرتبط با شرايط سياسي و اجتماعي و يا موانع اجتماعي.

فصل دوم: مروري بر ادبيات موضوع

ارزش‌ها مهم‌ترين و اساسي‌ترين عامل در نظام اعتقادي و بازخوردهاي انسان به شمار مي‌آيند. وقتي شخصي ارزشي را پذيرفت براي او هدف مي‌شود و در جهت‌گيري او نقش تعيين‌كننده‌اي پيدا مي‌كند به طوري كه مي‌توان گفت در كليه عرصه‌هاي زندگي كه مستلزم تصميم‌گيري است دخالت كرده و در انتخاب فرد تأثير مي‌گذارد. به همين دليل شايد بتوان ارزش‌ها را مركز ثقل سيستم اعتقادي و شناختي افراد به شمار آورد و مطابق با ديدگاه شهيد مطهري هر مكتب و سيستم فكري- اجتماعي نيازمند ارزش‌ها (مافوق مادي) است.

در اين فصل به تعريف ارزش از ديدگاه‌هاي مختلف و مفاهيم مشابه آن چون نگرش هنجارها و الگوها پرداخته است.

ويژگي‌ ارزش‌ها كه در نظام آرماني و نه در مسائل عيني و يا حوادث قرار دارد و اين كه الهام بخش قضاوت‌ها مي‌باشند و بار عاطفي، نسبيت و سلسله مراتب خصوصيت ارزش‌ها است.

به انواع ارزش‌ها از ابعادرنظري- اقتصادي- هنري- اجتماعي- مذهبي و همچنين ديدگاه‌هاي مطروحه درباره ارزش‌ها از طريق جامعه‌شناسي و روان‌شناختي پرداخته شده است. بررسي تحول ارزش‌ها در مرحله‌ي جواني در اين فصل آورده شده است.

در ادامه به تعريف و بررسي ويژگي‌هاي فرهنگ و فرهنگ ايثار و شهادت و ارزش‌هاي مطرح در فرهنگ ايثار و شهادت و عوامل و موانع ترويج ارزش‌هاي منبعث از فرهنگ ايثار و شهادت عواملي چون فردي يا دروني، بيروني يا محيطي، فرهنگ و روحيه بسيجي و رويكردهاي مطرح در تبيين عوامل و موانع و مروري به پژوهش مشابه شده است.

فصل سوم: روش پژوهش

در اين پژوهش با توجه به ماهيت پس رويدادي و پيمايشي آن تلاش گرديد تا به كمك روش زمينه‌يابي نقش موانع در گرايش نسل جوان به سمت ارزش‌هاي منبعث از فرهنگ ايثار و شهادت مورد بررسي قرار گيرد.

در اين تحقيق با توجه به محدوديت‌هاي موجود، جامعه آماري شامل افراد سنين 17 تا 30 سال مشغول به تحصيل در پايه سوم دبيرستان تا سطح دكترا در مركز آموزش شهر در تهران مي‌باشد. با وجود شرايط نسبي اين كلان شهر براي تعميم با احتياط نتايج به جامعه كشور در نظر گرفته شد.

 نمونه و روش نمونه‌گيري: با توجه به جامعه آماري به تعداد 000/560 نفر (000/360 نفر دانشجو و حدود 000/200 نفر دانش‌آموز) با استفاده از فرمول نمونه‌گيري  و با ملاحظه تقريبي 98% اطمينان و رعايت راهبردهاي افزايش افت نتايج و با ملاحظه محدوديت‌هاي طرح تلاش شده تا نمونه مورد نياز پژوهش به تعداد تقريبي 1000 نفر مطابق طرح تحقيق از جامعه آماري به شيوه نمونه‌گيري خوشه‌اي انتخاب شوند

ابزار گردآوري اطلاعات: در اين مطالعه براي بررسي تفسيرهاي مورد بررسي از يك ابزار اصلي محقق ساخته شامل موانع گرايش نسل جوان به ارزش‌هاي منبعث از فرهنگ ايثار و شهادت استفاده شد. همچنين در اين ابزار بخشي براي سنجش راهكارها و بخشي براي درج اطلاعات فردي در نظر گرفته شد

روش تحليل آماري: در اين بررسي از آمار توصيفي (فراواني، درصد، ميانگين، انحراف از معيار) به منظور توصيف ويژگي‌هاي جمعيتي افراد مورد بررسي و توصيف پاسخ‌هاي افراد به هر يك از سؤالات پرسشنامه‌اي استفاده گرديد و از آموزن‌هاي مقايسه ميانگين مستقل و آزمون X² جهت مقايسه ديدگاه‌هاي افراد به تفكيك جنس و سن مورد استفاده قرار گرفته است

فصل چهارم: نتايج پژوهش در اين فصل نتايج حاصل از پژوهش حاضر در دو بخش جداگانه شامل ويژگي‌هاي جمعيتي و يافته‌هاي پژوهش به صورت جدول نمودار ارائه شده است

فصل پنجم: نتيجه‌گيرييافته‌هاي اين پژوهش نشانگر تأثيرگذاري عوامل خاصي از موانع گرايش نسل جوان به ارزش‌هاي منبعث از فرهنگ ايثار و شهادت مي‌باشد كه در گزارش نهايي شرح آن ارائه شده است. اما به طور كلي مي‌توان به استناد نتايج حاصله اظهار داشت كه براي ترويج ارزش‌هاي منبعث از فرهنگ ايثار و شهادت بايد از برخي راهكارها به ويژه توسعه عدالت در جامعه، توسعه رفاه و كاهش مشكلات اقتصادي مردم، بهبود رابطه مسئولين، اعتماد مردم، افزايش كارآمدي دولت اسلامي در اداره امور كشور، پذيرش صادقانه نسل جوان و تأمين فرصت‌هاي مورد نياز آنها براي رشد در جامعه، پاسخ به شبهات نسل جوان، افزايش كارآمدي نظام آموزش و پرورش در تربيت نسل جوان و ... استفاده نمود

اين پژوهش در دستيابي به اهداف خود با محدوديت‌هايي مواجه بوده است كه ذيلاً به همراه پيشنهادات مربوطه ارائه مي‌گردند

يكي از محدوديت‌هاي اساسي اين پژوهش ضرورت بررسي متكي به ويژگي‌هاي روش پژوهش زمينه‌يابي به لحاظ محدوديت بودجه بوده است و در اجراي اين روش نيز با اتخاذ از تكنيك‌هاي فرافكن و ساير اقدامات سعي شده حداكثر اطلاعات ممكن در حوزه تحقيق جمع‌آوري مي‌شود

بديهي است پژوهش حاضر رسالت خود را در بخشي از جايگاه ارزش‌هاي منبعث از فرهنگ ايثار و شهادت تا حدي انجام داده است اما هر يك از زمينه‌هاي مورد نظر از منظر جامعه‌شناسي و ساير حوزه‌هاي تخصصي نيازمند مطالعات تكميلي است كه اميد مي‌رود مطالعات و تحقيقات و محققان بعدي از رشته‌هاي مختلف اين مهم را مورد توجه قرار دهند

با توجه به گستردگي حوزه ارزش‌هاي منبعث از فرهنگ ايثار و شهادت و محدوديت‌هاي تحقيق حاضر براي بررسي همه ارزش‌ها به ناچار براساس اصل اقتصاد در پژوهش به بررسي ارزش‌هاي منتخب و شاخص از ميان ارزش‌ها پرداخته شد اما براي افزايش ميزان امكان تعميم نتايج پژوهش حاضر به آن ارزش‌ها ضروري است ساير ارزش‌ها نيز مورد پژوهش قرار گيرد