پژوهشگر: كريم سواري

  ناظر علمي: دكتر عليرضا حيدرئي

  سازمان بنياد شهيد و امور ايثارگران استان خوزستان  سال 1385

  طرح پژوهشي حاضر مشتمل بر 5 فصل مي‌باشد. فصل اول: زمينه تحقيق كه شامل مقدمه، بيان مسأله، اهميت و ضرورت تحقيق، اهداف تحقيق، سؤالات تحقيق، تعريف متغيرها مي‌باشد.

 فصل دوم: مباني نظري و پيشينه‌ي تحقيق كه به مطالبي چون تاريخچه‌ي مختصر واژه فشار رواني، شناخت و تشخيص فشار رواني، مدال‌هاي مربوط به فشار رواني، علائم هشداردهنده فشار رواني، مواجهه با فشار رواني، پيشينه‌ي تحقيق و منابع فشار رواني خانواده‌هاي شاهد و ايثارگر پرداخته است.

فصل سوم: روش تحقيق كه در آن جامعه آماري، تعداد نمونه و روش نمونه‌گيري، ابزار جمع‌آوري داده‌ها پايايي ابزار تحقيق، اعتبار پرسشنامه تحقيق، روش تحقيق، روش اجراي تحقيق و روش‌هاي تجزيه و تحليل داده‌ها آورده شده است.

فصل چهارم: تجزيه و تحليل داده‌ها كه علاوه بر مقدمه مطالبي چون توصيف مشخصات نمونه (فراواني، درصد و نمودار)، مشخصات منابع فشار رواني، تحليل عامل منابع فشار رواني، نامگذاري عوامل پرسشنامه، يافته‌هاي مربوط به سؤالات تحقيق، تحليل ميزان فشار رواني مرد و زن و نيز افراد داراي مدرك تحصيلي ديپلم و پائين و ديپلم و بالاتر مي‌باشد.

فصل پنجم: بحث و نتيجه‌گيري در اين فصل به بحث در مورد پايايي و اعتبار پرسشنامه، بحث در مورد يافته‌هاي مربوط به سؤالات تحقيق (ميزان فشار رواني، منابع فشار رواني و راهكارهاي عملي)، محدوديت‌هاي تحقيق و خلاصه تحقيق پرداخته است.

فصل اول: زمينه تحقيق

در مقدمه آمده است كه: يكي از موضوعاتي كه ريشه تاريخي دارد و مورد بحث دائم دانشمندان بود، استرس يا فشار رواني است در اين خصوص كه فشار رواني چيست، چگونه ايجاد مي‌شود و چه تأثيراتي بر روي افراد جامعه داشته باشد نظريات و ديدگاه‌هاي متنوعي توسط صاحبنظران مطرح شده است.

صاحبنظران به ويژه روان‌شناسان معتقدند كه فشار رواني مي‌تواند تأثيرات متفاوتي روي افراد بگذارد. به عبارتي براي مواجه با استرس، طرز تلقي فرد از استرس و شخصيت او مهم است. از طرف ديگر به دليل اين كه كشور اسلامي ايران درگير جنگ تحميلي بود لذا مردم آن به شيوه‌هاي مختلفي دچار استرس مي‌شدند. بنابراين همه مردم اين مرز و بوم به ويژه خانواده شهدا و ايثارگر به نوبه خود نيز از جنگ و آثار بعد از جنگ متأثر مي‌شوند و يك سري فشارهايي را متحمل مي‌شوند. بنابراين با كمك اين تحقيق سعي شده است كه ميزان و منابع فشار رواني خانواده‌هاي شاهد و ايثارگر شهر اهواز مورد بررسي قرار گيرد و براي مقابله با اين چنين فشارها راهكارهاي لازم تدارك ديده شود.

در بيان مسأله اين طور آمده است كه: طبيعي است كه هر نوع جنگ آثار زيانبار زيادي در پي دارد كه از آثار عمده آن: تلف شدن نيروهاي انساني و نيز سرمايه كشورهاي درگير مي‌باشند. با توجه به طولاني بودن جنگ و حضور سرپرستان خانواده يا تعدادي از اعضاي آنها در جبهه و جنگ براي چنين خانواده‌هايي مشكلات عديده‌اي ايجاد مي‌شود. بنابراين براي اين كه بتوان در اين زمينه كار علمي انجام داد و به زبان علمي به سؤالات مطرح شده پاسخ داد تحقيق حاضر ميزان و منابع فشارهاي رواني وارده بر خانواده‌هاي شاهد و ايثارگر شهر اهواز و نيز راهكارهاي مقابله با آنها را مورد مطالعه قرار داده است.

اهميت و ضرورت تحقيق: همان طوري كه اشاره شد، جنگ آثار زيادي مي‌تواند داشته باشد. مسائل رواني رزمندگان از مواردي است كه در حين مواجهه با دشمن و پس از انفجارهايي كه به وقوع مي‌پيوندد به وجود مي‌آيد و باعث عكس‌العمل‌هاي روحي و رواني، رفتاري در افراد مي‌شود كه نتايج اين موارد بر روي فرزندان، همسر و اعضاي ديگر خانواده و محيط منعكس مي‌گردد.

از جمله اين عكس‌العمل‌ها مي‌توان سردردهاي حاد، عدم سازش با محيط، اضطراب، ترس، حساسيت در مقابل سر و صدا و در مواردي نفع ثانويه نام برد. با تحليل و جمع‌آوري داده‌ها و اطلاعات مورد نياز مي‌توان به منابع قوي‌تر دسترسي پيدا كرد. اين منابع راهگشاي خيلي از تحقيقات بعدي خواهد شد. بررسي و شناسايي آثار جنگ مي‌توان خيلي از مشكلات موجود را حل و فصل كند. بنابراين با توجه به اين دلايل، تحقيق حاضر از اهميت ويژه‌اي برخوردار است.

اهداف تحقيق

اهداف كلي

1-     بررسي و مقايسه ميزان فشار رواني خانواده‌هاي شاهد و ايثارگر شهر اهواز.

 2-     بررسي و مقايسه منابع فشار رواني خانواده‌هاي شاهد و ايثارگر شهر اهواز.

3-     ارائه راهكارهاي مقابله با منابع فشار رواني خانواده‌هاي شاهد و ايثارگر شهر اهواز.

اهداف جزئي

1-     تعيين ميزان فشار رواني خانواده‌هاي شاهد شهر اهواز.

2- تعيين ميزان فشار رواني خانواده‌هاي ايثارگر شهر اهواز.

3- مقايسه ميزان فشار رواني خانواده‌هاي شاهد و ايثارگر شهر اهواز.

4- استخراج منابع ميزان فشار رواني خانواده‌هاي شاهد و ايثارگر شهر اهواز.

5- مقايسه ميزان فشار رواني خانواده‌هاي شاهد و ايثارگر شهر اهواز.

6- ارائه راهكارهاي مقابله با منابع فشار رواني خانواده‌هاي شاهد و ايثارگر شهر اهواز.

سؤالات تحقيق

سؤالاتي كه در اين تحقيق بررسي شده‌اند عبارتند از:

1- ميزان فشار رواني خانواده‌هاي شاهد شهر اهواز تا چه اندازه است؟

2- ميزان فشار رواني خانواده‌هاي ايثارگر شهر اهواز تا چه اندازه است؟

3- آيا بين ميزان فشار رواني خانواده‌هاي شاهد، ايثارگر شهر اهواز تفاوت وجود دارد؟

4- آيا بين منابع فشار رواني خانواده‌هاي شاهد، ايثارگر شهر اهواز تفاوت وجود دارد؟

5- منابع فشار رواني خانواده‌هاي شاهد و ايثارگر شهر اهواز كدام است؟

6- راهكارهاي مقابله با فشار رواني خانواده‌هاي شاهد و ايثارگر شهر اهواز كدامند؟

تعريف متغيرها: ميزان، فشار، فشار رواني، فشار رواني درماني- معيشتي، فشار رواني ناشي از توقعات خانوادگي، خانواده شاهد و خانواده ايثارگر متغيرهايي هستند كه در اين طرح تعريف شده‌اند. متغيرهايي كه در اين تحقيق مورد استفاده قرار گرفتند به شكل زير تعريف مي‌شوند:

 ميزان: به «اندازه و مقدار» گفته مي‌شود. در اين تحقيق ميزان فشار رواني با سؤال تا چه اندازه احساس فشار رواني مي‌كنيد؟ اندازه‌گيري شده. 

فصل دوم: مباني نظري و پيشينه‌ي تحقيق

امروزه استرس يا تنيدگي و پيامدهاي آن دامنه وسيعي از تحقيقات علمي در جهان را به خود اختصاص داده است. بررسي‌ها و مطالعات انجام شده نشان مي‌دهد كه عوامل استرس‌زا موقعيت‌ها و رويدادهايي هستند كه افراد را وادار به واكنش مي‌نمايند و واكنش‌هاي استرس ممكن است به صورت پاسخ‌هاي مختلف جسماني، رواني با رفتاري متجلي شوند. هانس سليه نخستين كسي بود كه استرس را به عنوان يك مبحث علمي مطرح كرد. در اين طرح پژوهشي سعي است كه به تاريخچه مختصري از واژه فشار رواني و شناخت و تشخيص فشار رواني علايم‌هاي هشداردهنده فشار رواني و روش‌هاي روان‌شناختي- اجتماعي اين موضوع بپردازد كه براي اطلاعات بيشتر در اين رابطه شما را به مطالعه اين طرح پژوهشي ارجاع مي‌دهيم.

فصل سوم: روش تحقيق

در فصل روش تحقيق جامعه آماري، روش نمونه‌برداري، ابزار جمع‌آوري داده‌ها، اعتبار و پايايي ابزار تحقيق، طرح تحقيق، روش اجراي تحقيق و روش‌هاي تجزيه و تحليل داده‌ها مورد بررسي قرار گرفته است.

جامعه آماري

جامعه آماري شامل خانواده‌هاي شاهد و ايثارگر شهر اهواز بودند كه براي انجام كار اداري به بنياد شهيد و امور ايثارگران استان خوزستان و ستاد آزادگان شهر اهواز مراجعه كرده بودند.

تعداد نمونه و روش نمونه‌گيري

به منظور ساخت پرسشنامه اوليه از بين مراجعان به مراكز اداري ابتدا 50 نفر مورد مصاحبه و آزمون كتبي قرار گرفتند. بعد از ساخت پرسشنامه نهايي تحقيق، 200 نفر به شيوه تصادفي ساده انتخاب شدند كه از اين تعداد 94 نفر از خانواده‌هاي شاهد و 106 نفر از خانواده‌هاي ايثارگر بودند. البته در طرح پيشنهادي اوليه همين تعداد پيش‌بيني شده بود. ضمناً 200 نفر از لحاظ آماري نمونه خوبي است.

براي جمع‌آوري داده‌هاي تحقيق هم از مصاحبه انفرادي و هم از پرسشنامه ساخته شده محقق استفاده شد. براي بررسي اعتبار پرسشنامه از روش اعتبار صوري يعني از نفرات متخصصان استفاده گرديد و در سنجش پايايي آن از آلفاي كرونباخ و روش تنصيف استفاده شده بود. روش تحقيق توصيفي و از نوع پيمايشي است. زيرا هدف تعيين ميزان و شناسايي منابع فشارهاي رواني خانواده‌هاي شاهد و ايثارگران شهر اهواز است.

براي تحليل داده‌هاي تحقيق از روش‌هاي آمار توصيفي مشخصات نمونه (فراواني، درصد) و آمار استنباطي (تحليل داده‌ها از طريق آزمون‌هاي مختلف آماري مانند آزمون تي) استفاده گرديد.

فصل چهارم: تجزيه و تحليل داده‌ها

در اين تحقيق ميزان و منابع فشار رواني خانواده‌هاي شاهد و ايثارگر شهر اهواز و راهكارهاي مقابله لا آنها مورد بررسي قرار گرفته است كه يافته‌هاي آن در اين فصل به تفكيك به صورت نمودار و جدول آورده شده است.

فصل پنجم: بحث و نتيجه‌گيري

در اين تحقيق ميزان و منابع فشار رواني خانواده‌هاي شاهد و ايثارگر شهر اهواز و راهكارهاي مقابله با آن‌ها مورد بررسي و مقايسه قرار گرفت. از بين جمعيت مراجعه‌كننده به سازمان بنياد شهيد اهواز 200 نفر به شيوه تصادفي انتخاب شدند كه در اين تحقيق از بين اين جمعيت 146 مرد و 53 زن شركت داشتند. تحليل داده‌ها با روش چرخش متعاند مشخص كرد كه خانواده‌هاي شاهد و ايثارگر شهر اهواز با دو منبع فشار رواني مواجه هستند اين دو منبع عبارتند از: فشار درماني- معيشتي و فشار ناشي از توقعات خانوادگي.

 نتايج تحقيق نشان مي‌دهد كه از منبع اول فشار رواني: سؤال عدم پرداخت هزينه‌هاي بيمارستاني با بار عاملي 84% و سؤال برخورد ناصحيح مسئولان كميسيون پزشكي با ارباب رجوع با بار عاملي 65% و از منبع دوم فشار رواني، سؤال امكانات آموزشي ضعيف فرزندان با بار عاملي 73% و سؤال تبعيض در تقسيم خدمات سازمان بنياد به خانواده‌هاي تحت پوشش خود (مثل وام، تلفن و ...) با بار عاملي 41% به ترتيب بيشترين و كمترين بار عامل را داشتند. تحليل همچنين نشان داد كه بين منابع فشار رواني خانواده‌هاي شاهد و ايثارگر اختلاف معني‌داري وجود ندارد.

تحليل آماري انجام شده نشان داد كه ميانگين ميزان فشار رواني خانواده‌هاي شاهد 44/3 در مقايسه با ميانگين ميزان فشار رواني خانواده‌هاي ايثارگر 53/3 مي‌باشد. بين خانواده‌هاي ايثارگر و شاهد نيز از لحاظ ميزان فشار رواني اختلاف معني‌داري وجود ندارد.

در رابطه با يافته‌هاي منابع فشار رواني خانواده‌هاي شاهد و ايثارگر شهر اهواز از لحاظ آماري اختلاف معني‌داري وجود ندارد.

براي مقابله با اين نوع فشارها سه نوع پيشنهاد ارائه شده است:

1- پيشنهادات خدمات پزشكي

به طور مثال: پيشنهاد مي‌گردد كه بنياد شهيد با ارسال كتابچه‌هاي فرهنگي، علمي، بهداشتي و ... به خانواده‌هاي ذينفع اطلاعات آنان را بالا مي‌برد.

2- پيشنهادات خدمات درآمدزايي

به طور مثال: پيشنهاد مي‌گردد كه بنياد شهيد از طريق مذاكره با بانك‌هاي وام‌هاي باسود كم بهره در اختيار ارباب رجوع خود قرار دهد.

3- پيشنهادات تسهيلاتي

مانند: پيشنهاد مي‌گردد كه بنياد شهيد با نظرخواهي مستمر از خانواده‌ها، برنامه حمايتي خود را ارائه دهد.

محدوديت‌هاي تحقيق

1-     عدم همكاري برخي از آزمودني‌ها در تكميل همه سؤال‌هاي پرسشنامه.

2-     حذف افراد بي‌سواد از جامعه آماري به دلايل عدم توانايي آنها در پاسخ به سؤالات كتبي پرسشنامه.

3-     نداشتن اطلاعات لازم درخصوص تعداد و آمار خانواده‌هاي شاهد و ايثارگر دليل محرمانه بودن آنها.

4-  به دليل اين كه اين تحقيق براي اولين بار در كشور اجرا مي‌شود و توسط محققان مورد بررسي قرار نگرفته است لذا نتايج اين تحقيق را نمي‌توان با ديگر تحقيقات انجام شده كه در بخش پيشينه آمده است مقايسه كرد.